leidang

Opphavet til ordninga er uviss både i Noreg og i nabolanda. Leidang er nemd i skaldekvad som skal skrive seg frå siste halvdel av 900-talet, og fanst truleg i ei eller anna form heilt frå Håkon den gode si tid (cirka år 950) her til lands. Ifølgje Heimskringla (frå 1220–åra) innførte han ei lov som delte kysten inn i skipreider, og skipreidene i fylker, og fastsette kor mange og kor store leidangsskip som skulle stille frå kvart fylke når det kom framand hær til landet. Samstundes skal Håkon òg ha innført plikt til varde– eller vetehald for å kunne varsle om ufred.

Noko av bakgrunnen for innføringa av leidangen var truleg den nye geopolitiske posisjonen til nordsjøområda etter vikingferder til dei britiske øyane. Til dette kjem rikssamlinga og striden om makta langs norskekysten, over Viken, Vestlandet og Trøndelag. Avgjerande i Håkon den gode si tid var dessutan forholdet til sønene til Eirik Blodøks (Eirikssønene), som gjorde krav på krona på vegner av far sin (bror til Håkon). Bøndene har truleg også sett seg tent med å gå saman under kongen mot herjing utanfrå.

Leidangen kan ha vore utvikla frå ei tidlegare forsvarsordning, der lokale høvdingar stilte hærfølgjene sine tilgjengelege for kongen. Inspirasjonen kan ha kome frå andre land, til dømes England, der ei slik ordning, kalla fyrd, er kjent langt tilbake i tid. Men opphavet kan òg ha vore gamle lokale folkeoppbod som vart samordna av kongemakta. Ei leidangsordning basert på manntal kan i alle høve ha vakse fram allereie i Håkon den gode si tid, truleg fyrst på Vestlandet, for så å verte innført i Trøndelag. Men sikrare kunnskap om ordninga fekk ein først med dei såkalla landskapslovane (Gulatingslova og Frostatingslova), som vi kjenner i redaksjonar frå fyrste halvdel av 1200-talet. Av dei austnorske landskapslovene har stort sett berre kristenrettane vorte bevarte.

I Viken er dateringa og framvoksteren av ordninga difor endå meir usikker. Her gjorde danske kongar lenge makta si gjeldande, i konflikt med norske rikssamlingsframstøyt frå Vestlandet og Trøndelag. Det er godt mogleg at den eldste leidangen i Viken vart organisert av danane.

Gulatingslova delte kysten opp i skipreider, men denne inndelinga var ulik den ordninga som Snorre Sturlason tilla Håkon den gode i Heimskringla. I lova var skipreidene tilhøvesvis små geografiske einingar som skulle sørgje for eitt leidangsskip kvar. Denne inndelinga av skipreider har etter alt å dømme vore gjennomført for heile kysten, frå og med Bohuslen til og med Namdalen, seinast i 1223.

Storleiken på skip og skipreider vart målt i sessar, altså toftene eller tverrbenkane ombord. Kvart skip hadde 20, seinare 25 sessar. Sidan kvar benk hadde to årer, og det kunne vere to mann på kvar åre, hadde éin båt såleis opp til 80–100 mann. Frostatingslova, som gjaldt for Trøndelag, deler derimot ikkje området opp i skipreider på dette viset. Frå dei austnorske landskapslovene er det ikkje bevart nokon reglar om landevernet, men Gulatingslova oppgjev skipstal for alle landsdelar, frå og med Viken til og med Hålogaland, på i alt 308 skip.

Leidangsmannskapa skulle innkallast etter manntal. I Gulatingslova heiter det, med visse unntak, at alle menn over tre år skulle reknast med – både frie bønder, husfolk og trellar. Ved fullt utbod skulle kvart fylke stille med kvar 7. mann i dette manntalet, men likevel berre slike som var frie og fullmyndige.

Landskapslovene har også utførlege reglar om bygging, utrusting og vedlikehald av skip og utstyr, løn til handverkarane og fordeling av ulemper og ansvar. Bøndene skulle i fellesskap utruste skipa med to tylfter (dusin) piler og ein boge til kvar tofte. Elles hadde kvar enkelt stridsfør mann ansvar for å halde våpen sjølv etter nærare reglar.

Tidleg varsling av ufred var viktig om leidangsordninga skulle fungere. Difor inneheldt Gulatingslova òg reglar om vardevakt når framand hær var ventande. Her hadde kongen sine årmenn og lendmenn eit ansvar ved å sende ut bodstikker og kalla inn mannskap til vardevakt. Det var òg kongen, i praksis nok desse lokale representantane hans, som skulle utnemne styresmenn (skipparar) på skipa.

Landskapslovene hadde dessutan reglar for korleis leidangsmennene skulle te seg når dei var på tokt. Proviant skulle dei ha med sjølve, men om det likevel vart matmangel ombord, hadde mannskapa i avgrensa omfang rett til å gå i land og slakte bufé hos bøndene, mot å leggje att huder og hovud til eigarane, og betaling for slakteverdien etter faste takstar.

Landskapslovene speglar truleg mest leidangen slik han var i siste del av 1100-talet og tidleg på 1200-talet. Men i den følgjande tida endra leidangen seg mykje i praksis, så vel som i lovene, og ordninga av lokale folkeoppbodsin karakter vart svekka ved styrkinga av kongemakta. På Håkon Håkonssons tid, i tiåra rundt 1250, opptrer kongen sine sysselmenn til vanleg som leiarar av leidangsstyrkene frå sine syslar. Kongsspegelen frå ikring same tid ser ut til å rekne med at det var kongen sine såkalte ikkje bordfaste hirdmenn (slike som ikkje fulgte han til dagleg, men i staden satt ute i distrikta) som fungerte som styresmenn på dei enkelte leidangskipa.

Kvart fylke skulle etter Gulatingslova stille med éin mann for kvar sjuande mann eldre enn tre år. Dette er truleg ein sers gamal regel som gjekk ut av bruk seinast i første halvdel av 1200-tallet. I staden vart skipreidene delte i manngjerder, på Austlandet i lider. Begge var gardkrinsar, som kvar skulle stille éin mann til skipet med utstyr og proviant.

Tidleg omfatta truleg leidangsordninga berre kring eit par tusen mann frå Vestlandet. Mot slutten av 1200-talet var det, ifølgje testamentet til Magnus Lagabøte frå 1277, til saman 279 skipreider langs norskekysten frå Götaälv til Namdalen. Medrekna skipa frå byane og Hålogaland, som stod utanfor skipreideordninga, kan det maksimale talet på skip i den samla norske leidangsflåten ha vore over 300, slik Gulatingsloven føreset.

Kor stor mannskapsstyrken var, er meir uvisst. Skattemateriale frå seinmellomalderen kan tyde på at det berre vart rekna éin mann for kvar åre. Det gir eit maksimalt mannskapstal på vel 14 000. Men det kan ha vorte rekna med to mann på åra i høgmellomalderen. Då blir den teoretiske mannskapsstyrken ved fullt leidangsutbod nærare dobbelt så stor.

Leidangsflåten plikta etter Gulatingslova ikkje å følgje kongen lenger enn til landsenden. Flåten kunne difor, i alle fall i prinsippet, ikkje brukast til angrepskrig utanlands. Frå siste halvdelen av 1200-talet fekk kongen likevel i praksis rett til å krevje at halve leidangsflåten følgde han også utanlands. Håkon Håkonsson nytta seg av leidangen både i 1256 og 1257 på tokt til Danmark og i 1263, då han søkte å hevde norsk suverenitet over Vesterhavsøyane, i strid med den skotske kongen.

I denne perioden vart dessutan leidangsordninga utvida til også å gjelde skattlanda. I Magnus Lagabøtes reviderte lovverk er kongemakta sin kontroll over og forvaltning av leidangsstyrken sentralisert og utbygd på fleire vis. Den normale leidangstida vart sett til tre månader (mot to månader i Gulatingslova). Kongen fikk rett til å krevje meir enn normalt utbod i krigstid frå byane, om han med gode menns råd fann det naudsynt.

Kongen og hans menn fekk òg rett til å krevje inn det dei meinte trongst til reparasjonar og fornyingar i flåten. Dette bidraget frå folket til vedlikehald av skip, naust og anna utstyr skulle no etter lova betalast i mynt (ikkje i naturalia som tidlegare). Desse pengane skulle ikkje forvaltast lokalt, men under eitt for kvart lagdøme av eit tremannsutval leia av kongen sine lagmann. Det praktiske arbeidet skulle syslemennene ha ansvar for å få utført, i samråd med dei som forvalta desse regionale leidangskassene. Kor mykje av alt dette som vart sett ut praksis, er likevel uvisst.

Medan det var norske rikssamlingskongar som innførte leidangsordninga vesta- og nordafjells, kan leidangen i Viken gå attende til ei tid då dei danske kongane rådde over dette området, i alle fall aust for Oslofjorden, i byrjinga av 1000-talet, i siste del av 900-talet eller tidlegare. Det kan forklare nokre særdrag ved den geografiske organiseringa her.

Medan skipreidene vestafjells var delt i manngjerder, vart slike gardkrinsar i alle fall aust for Oslofjorden kalla lider (grunntydinga av det norrøne ordet liði skal vere ein mann eller følgjesvein). Tidleg på 1400-talet gjekk det truleg tre–fire gode gardar i kvar lide her.

Ei slik lideordning kan, etter soga om kong Sverre å dømme, ha vore nokså ålment innført i Oslofjord-området kring år 1200, medan skipreidene truleg fyrst frå denne tida vart innført her, basert på ei mykje eldre inndeling i rettskrinsar kalt herad. Desse er utan førebilete i andre landsdelar, men har parallellar i Danmark og Sverige.

Både lideordninga og heradsinndelinga var truleg gamle i Viken, kanskje eldre enn leidangen. Det er teikn frå seinare tid som tyder på at dei, i likskap med manngjerdene vestafjells, hadde opphav i andre funksjonar enn leidangen tilbake i tidleg kristen eller førkristen tid.

Eit seinare særmerke med leidangen på Austlandet er elles at han her på 1200-talet ikkje berre vart nytta som sjømilitær styrke, men også til landkrig. Det mest kjende dømet er det store Värmlandstoget til Håkon Håkonsson i 1225. Her deltok omfattande leidangsstyrkar frå Viken. Samtidssogene forutset alt frå kong Sverre si tid (1177–1202) folkeoppbod frå Opplanda.

Seinast mot slutten av 1200-talet vart leidangsordninga også formelt utbygd territorielt til å omfatte innlandsstroka på Austlandet.

Mot slutten av 1100-talet vart leidangen også omtala som kostunderhald til kongen sitt eige hærfølgje (hirda). Omkring år 1200 hadde leidang vorte ein fast skatt. Kongen fekk årleg ein del av provianten uavhengig av om skip og mannskap var på tokt eller vart liggjande heime. Samtidig er det godt mogleg at skattebidrag har vore ein del av leidangsordninga også før slutten av 1100-talet.

På kong Magnus Lagabøte si tid (1263–1280) hadde leidang vorte ein fast skatt på eigedom både i by og bygd, medan det eigentlege leidangsutbodet etter dette vart sjeldnare utkalla. Kva som vart ytt, varierte med årstid og landsdel. Samtidig skulle leidangsskatten no kvile på bøndene etter eigedomsverdien av den einskilde garden dei brukte, målt med landskylda eller jordleia, og ikkje etter hovud. Der gardane framleis var i sjølveige, måtte landskyldverdien difor fastsetjast ved takst. Jamvel med denne reknemåten varierte skattlegginga etter område, og var til dømes flatare og mildare kring Oslofjorden.

Også som mannskapsutskriving i krigstid levde leidangen vidare inn på 1300-talet. Utviklinga av større skipstypar frå slutten av 1200-talet reduserte likevel den militære verdien til leidangsskipa, og pestepidemiar undergrov frå midten av 1300-talet finaniseringa, mannskapstilgangen og den militære organiseringa. Framleis vart ordninga jamvel nytta, mellom anna til angrep utanlands, av Håkon 6. Magnusson (1355–1380). Men mot slutten av regjeringstida hans må leidangen seiast å ha mista den militære verdien sin.

Den militærteknologiske utviklinga med borgbygging, større skip og meir kostbar og effektiv våpenindustri som krutvåpen, gjorde leidangsutbodet avleggs i kampen mot meir profesjonelle styrkar. Det sist kjende leidangsutbodet kjempa sør for Bergen mot ein tysk koggeflåte i 1429, og var sjanselaus i kampen. Kongane Christian 3. og Christian 4. prøvde seinare å mønstre og vidareutvikle ei leidangsordning, men utan å lykkast.

• Norsk forsvarshistorie
• Norsk historie frå 800 til 1130
• Noreg i høgmellomalderen
• Noreg i seinmellomalderen

• Ersland, Geir Atle: "Kongshird og leidangsbonde". I: Norsk forsvarshistorie bd. 1. Bergen 2000
• Helle, Knut: Norge blir en stat 1130-1319. Bergen-Oslo-Tromsø 1974
• Norseng, Per G.: "Rikssamlingen, lokalsamfunnet og den eldste kirken i Østfold". I: Øst for Folden. Østfolds historie b. I. Sarpsborg 2003